بازرگانان ایرانی به خوبی می‌دانند رفع تعهد ارزی در ظاهر یک روند قانونی ساده است، اما در عمل با پیچیدگی‌ها، چالش‌ها و گاهی ابهام‌های زیادی همراه خواهد بود. همین موضوع باعث شده بسیاری از افراد درک دقیقی از شیوه صحیح انجام آن نداشته باشند و با مشکلاتی مثل جریمه‌های بانکی، مسدودی کارت بازرگانی یا عدم امکان ادامه تجارت روبه‌رو شوند. در این مقاله، به صورت کامل به بررسی مفهوم رفع تعهد ارزی، اهمیت آن، قوانین و بخشنامه‌های مرتبط، روش‌های اجرایی و همچنین مشکلات متداول در این مسیر خواهیم پرداخت.

رفع تعهد ارزی چیست و چرا اهمیت دارد؟

به زبان ساده، بازگرداندن ارز حاصل از صادرات به کشور را رفع تعهد ارزی می‌گویند. همان طور که می‌دانید صادرکننده‌ای که کالایی را به خارج از کشور می‌فروشد، معمولاً درآمد خود را به یکی از ارزهای معتبر جهانی مانند دلار، یورو یا درهم دریافت می‌کند. در ادامه این روند بانک مرکزی و دولت انتظار دارند این ارز دوباره وارد چرخه اقتصادی داخلی شود تا بتوان از آن برای واردات کالاهای ضروری، تثبیت بازار و جلوگیری از افزایش نرخ ارز استفاده کرد. اهمیت این موضوع در شرایط کنونی که کشور با محدودیت‌های ارزی و فشارهای خارجی مواجه است، دوچندان نیز می‌شود. در واقع، اگر صادرکنندگان ارز حاصل از صادرات را وارد کشور نکنند، دولت ناچار می‌شود از منابع محدود خود استفاده کند که به تلاطم بازار ارز و افزایش قیمت کالاها منجر خواهد شد.

قوانین و مقررات مربوط به رفع تعهد ارزی

رفع تعهد ارزی یکی از موضوعات کلیدی در تجارت خارجی ایران به شمار می‌رود که مستقیماً بر فعالیت‌های بازرگانان، بازگشت ارز حاصل از صادرات و ادامه چرخه اقتصادی کشور اثرگذار است. بازرگان‌های ایرانی برای تداوم فعالیت تجاری خود، ملزم به رعایت قوانین و مقرراتی هستند که توسط بانک مرکزی، وزارت صمت و سایر نهادهای مرتبط تدوین شده است. قوانین اصلی در رفع تعهد ارزی شامل ماده‌های ۱۰ و ۱۶ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز ، قانون مقررات صادرات و واردات و بخشنامه‌های بانک مرکزی می‌شود. شما در اپلیکیشن تجیار به متن تمامی این قوانین به صورت رایگان دسترسی دارید.

بانک مرکزی به عنوان نهاد اصلی تنظیم‌کننده، دستورالعمل‌های مربوط به شیوه‌های بازگشت ارز و مهلت‌های قانونی آن را به صورت دوره‌ای منتشر می‌کند. بانک مرکزی ایران طی سال‌های اخیر چندین بخشنامه و دستورالعمل برای ساماندهی فرآیند رفع تعهد ارزی صادر کرده است. موضوع اصلی برخی از مهم‌ترین آن‌ها بخشنامه‌های بانک مرکزی را در ادامه برای شما آورده‌ایم.

الزام بازگشت ارز صادراتی: صادرکنندگان موظفند حداکثر ظرف چند ماه پس از صادرات، ارز حاصل از فروش کالا را به چرخه اقتصادی کشور بازگردانند.

روش‌های بازگشت ارز: بازگشت ارز می‌تواند از طریق فروش در سامانه نیما، عرضه به صرافی‌های مجاز یا واردات در مقابل صادرات انجام شود.

کنترل توسط کارت بازرگانی: رفع تعهد ارزی به کارت بازرگانی صادرکننده متصل است و در صورت عدم ایفای تعهد، کارت بازرگانی او مسدود یا غیرفعال خواهد شد.

معافیت‌های خاص: برخی از صادرکنندگان کوچک یا کالاهای خاص (مثل صنایع دستی) از شمول این قانون مستثنی هستند یا شرایط آسان‌تری دارند.

روش‌های رفع تعهد ارزی

روش‌های اجرایی رفع تعهد ارزی متفاوتی برای بازرگانان وجود دارد. به طور کلی، چهار روش اصلی وجود دارد

۱. تبادل ارز

در این روش، صادرکننده ارز حاصل از صادرات خود را در سامانه عرضه می‌کند تا واردکنندگان بتوانند از آن برای خرید کالاهای اساسی استفاده کنند. این روش رسمی‌ترین و رایج‌ترین شیوه رفع تعهد است.

۲. فروش ارز به صرافی‌های مجاز

در این حالت، صادرکننده می‌تواند ارز را به نرخ توافقی به صرافی‌های مجاز بفروشد و رسید مربوطه را برای رفع تعهد ارائه دهد.

۳. واردات در مقابل صادرات

صادرکننده به جای آنکه ارز را به سامانه برگرداند، خود اقدام به واردات کالا می‌کند و از محل همان ارز، نیازهای تجاری کشور را تأمین می‌نماید.

۴. سپرده‌گذاری در بانک یا بازپرداخت بدهی ارزی

در برخی موارد خاص، صادرکننده می‌تواند با تأیید بانک مرکزی، ارز خود را برای پرداخت بدهی‌های ارزی یا تأمین مالی طرح‌های توسعه‌ای استفاده کند

مشکلات رایج در رفع تعهد ارزی

با وجود اینکه قوانین روشن به نظر می‌رسند، اما در عمل مشکلات و چالش‌های بسیاری پیش روی بازرگان‌ها وجود دارد. نوسان نرخ ارز، طولانی بودن فرآیند اداری، ابهام در مقررات که در پی انتشار بخشنامه‌های متفاوت ایجاد شده، مشکلات انتقال ارز از برخی کشورها و جریمه‌ها و پیامدهای سنگین از جمله مشکلات انجام رفع تعهد ارزی به شمار می‌رود. اولین پیشنهاد برای اینکه بازرگانان بتوانند بدون مشکل رفع تعهد ارزی خود را انجام دهند، پیگیری منظم قوانین و آخرین بخشنامه‌های بانک مرکزی است. شما می‌توانید هر زمان که خواستید به تمامی بخشنامه‌های مربوط به رفع تعهد ارزی را در اپلیکیشن تجیار دریافت و مطالعه کنید.

نقش سامانه جامع تجارت ایران در رفع تعهد ارزی

یکی از اقدامات مهم دولت برای ساماندهی این روند، اتصال فرآیند رفع تعهد ارزی به سامانه جامع تجارت ایران بوده است. این سامانه امکان ثبت واردات، صادرات، مشاهده تعهدات ارزی و پیگیری وضعیت رفع تعهد را به صورت آنلاین فراهم می‌کند. مزیت بزرگ این سامانه، ایجاد شفافیت و کاهش مراجعات حضوری بازرگان‌ها به سازمان‌های مربوط و بانک‌هاست.

در پایان

رفع تعهد ارزی یکی از الزامات اساسی برای همه بازرگان‌ها به خصوص صادرکنندگان در ایران است. این فرآیند اگرچه در ابتدا ساده به نظر می‌رسد، اما به دلیل وجود پیچیدگی‌های قانونی و عملیاتی می‌تواند چالش‌برانگیز باشد. آگاهی از روش‌های مختلف رفع تعهد، پیگیری قوانین جدید، استفاده از سامانه جامع تجارت ایران و بهره‌گیری از ابزارهایی مانند تجیار می‌تواند به بازرگانان کمک کند تا تعهدات ارزی خود را به‌درستی ایفا کرده و بدون مشکل به فعالیت‌های تجاری خود ادامه دهند. در نهایت، رفع تعهد ارزی تنها یک الزام قانونی نیست، بلکه ابزاری است برای تقویت اقتصاد کشور، کنترل بازار ارز و حمایت از تجارت سالم و پایدار.