افزایش قیمت بنزین بار دیگر به یکی از موضوعات مهم این روزها تبدیل شده موضوعی که در کنار آثار مستقیم بر هزینه‌های حمل‌ونقل و قیمت کالاها، می‌تواند بر انتظارات تورمی و رفتار بازار ارز نیز اثرگذار باشد. طی روزهای گذشته، اجرای آزمایشی طرح عرضه بنزین به قیمت تمام‌شده پالایشگاهی، معادل ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان در کرمان مطرح شد اما اجرای این طرح متوقف شد. پس از آن سقاب اصفهانی، رئیس سازمان مدیریت مصرف انرژی اعلام کرد که این طرح نباید اجرا می‌شد. با این حال، موضوع افزایش پلکانی قیمت بنزین همچنان در دستور کار دولت قرار دارد.

از سوی دیگر، سقاب اصفهانی با اشاره به تأکید مسعود پزشکیان بر پرهیز از تصمیم‌هایی که موجب غافلگیری مردم می‌شود گفته است که چنین تغییراتی نباید به‌صورت ناگهانی اعلام شود. سخنگوی دولت نیز به تازگی اعلام کرد که قیمت بنزین با نرخ‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان تا پایان شهریورماه تغییری نخواهد کرد.

با وجود این اظهارات، احتمال تغییر قیمت بنزین همچنان یکی از موضوعات مورد توجه بازار است. در این میان، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که در صورت افزایش قیمت بنزین، بازار ارز چه واکنشی نشان خواهد داد؟

تجربه افزایش قیمت بنزین چه می‌گوید؟

بررسی دوره‌های قبلی افزایش قیمت بنزین در ایران نشان می‌دهد که واکنش بازار ارز به این سیاست، در همه دوره‌ها یکسان نبوده. شدت و سرعت واکنش دلار، علاوه بر میزان افزایش قیمت بنزین به شرایط اقتصادی، تورم، وضعیت تحریم‌ها و ریسک‌های سیاسی در زمان اجرای سیاست بستگی داشته.

قیمت بنزین آزاد در سال‌های گذشته چندین مرحله افزایش داشته. این نرخ در خرداد ۱۳۸۶ از ۱۰۰ تومان آغاز شد و در فروردین ۱۳۸۷ به ۴۰۰ تومان رسید. همچنین در آذر ۱۳۸۹ به ۷۰۰ تومان افزایش یافت. در اردیبهشت ۱۳۹۳ به ۱۰۰۰ تومان رسید و در آبان ۱۳۹۸ به ۳۰۰۰ تومان افزایش پیدا کرد. در آذر ۱۴۰۴ نیز نرخ سوم بنزین از ۳۰۰۰ به ۵۰۰۰ تومان رسید.

بنزین ۴۰۰ تومانی و واکنش ۷٫۳ درصدی دلار

در فروردین ۱۳۸۷ قیمت بنزین آزاد از ۱۰۰ تومان به ۴۰۰ تومان افزایش یافت. بررسی روند بازار ارز در آن مقطع نشان می‌دهد که واکنش دلار به افزایش قیمت بنزین به صورت افزایش مقطعی بوده.

در ماه‌های پیش از اجرای این سیاست، دلار در محدوده ۹۳۰ تا ۹۴۰ تومان قرار داشت. درزمان افزایش قیمت بنزین نرخ دلار ۹۱۹ تومان بوده و در ماه‌های بعد از  اجرای افزایش قیمت بنزین نیز به حدود ۹۸۷ تومان در مهر ۱۳۸۷ رسید و رشدی معادل ۷٫۳ درصدی داشت.

بنزین ۷۰۰ تومانی و جهش ۱۲٫۹ درصدی دلار

در آذر ۱۳۸۹، همزمان با اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها، قیمت بنزین آزاد از ۴۰۰ تومان به ۷۰۰ تومان افزایش یافت. این افزایش قیمت در شرایطی اتفاق افتاد که مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه ۱+۵ در ژنو نیز در جریان بود. اگرچه این مذاکرات در آن سال به نتیجه مشخصی نرسید اما ادامه گفت‌وگوها می‌توانست بخشی از ریسک سیاسی بازار ارز را کاهش دهد.

از سوی دیگر، در آن سال‌ها درآمدهای ارزی حاصل از نفت دولت افزایش یافته بود و بانک مرکزی به نحوی توانسته بود بر کنترلی بر نرخ ارز داشته باشد. در واقع، دلار پیش از اجرای این سیاست در محدوده ۱۰۰۰ تومان قرار داشت و پس از افزایش قیمت بنزین به محدوده ۱۱۰۰ تومان رسید. یعنی حدود ۱۲٫۹ درصد رشد کرد.

بنزین ۱۰۰۰ تومانی، اما بدون شوک ارزی/ چرا دلار واکنش نشان نداد؟

در اردیبهشت ۱۳۹۳، قیمت بنزین آزاد از ۷۰۰ تومان به ۱۰۰۰ تومان افزایش یافت. با این حال، بازار ارز واکنش قابل‌توجهی به این افزایش قیمت نشان نداد. در واقع با توجه به جریان توافق هسته‌ای ژنو و سایر عوامل اقتصادی کشور، فضای سیاسی و انتظارات اقتصادی نسبت به سال‌های قبل آرام‌تر بود.

دلار پیش از افزایش قیمت بنزین در محدوده ۲۹۰۰ تا ۳۲۰۰ تومان قرار داشت و پس از اجرای این سیاست نیز عمدتاً در همان محدوده باقی ماند. بر این اساس، در این مقطع بازار ارز نه‌تنها با جهش مواجه نشد بلکه تغییر نرخ دلار در مقایسه با دوره‌های دیگر بسیار محدود بود. البته تا سال ۱۳۹۶ به علت برجام و توافق نرخ ارز تا حدود زیادی کنترل شد. این تجربه نشان می‌دهد که حتی افزایش قیمت بنزین نیز لزوماً به جهش بازار ارز منجر نمی‌شود و شرایط سیاسی و اقتصادی همزمان با اجرای سیاست، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

بنزین ۳۰۰۰ تومانی و شوک بزرگ بازار ارز

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های افزایش قیمت بنزین، آبان ۱۳۹۸ بود. در ۲۴ آبان، قیمت بنزین آزاد از ۱۰۰۰ تومان به ۳۰۰۰ تومان افزایش یافت یعنی قیمت بنزین سه برابر شد. در آن زمان، دلار در بازار آزاد حوالی ۱۱ هزار تومان معامله می‌شد. در ماه‌های بعد، روند صعودی بازار ارز شدت گرفت و دلار تا اردیبهشت ۱۳۹۹ به حدود ۱۶ هزار تومان رسید.

البته نمی‌توان تمام این افزایش را به افزایش قیمت بنزین نسبت داد. اقتصاد ایران در سال ۱۳۹۸ تحت فشار شدید تحریم‌ها، تورم، کاهش ارزش ریال و افت قدرت خرید قرار داشت. در واقع، افزایش قیمت بنزین در آن مقطع را می‌توان بیشتر به‌عنوان یک جرقه در شرایطی دانست که اقتصاد از قبل با مجموعه‌ای از ریسک‌های اقتصادی و سیاسی مواجه بود و در نهایت در آن سال حوادث آبان در پی افزایش قیمت بنزین رخ داد.

بنزین ۵۰۰۰ تومانی و رشد ۴۱ درصدی دلار

در آذر ۱۴۰۴، نرخ سوم بنزین از ۳۰۰۰ تومان به ۵۰۰۰ تومان افزایش یافت یعنی قیمت این سهم از بنزین حدود ۶۷ درصد افزایش پیدا کرد. این افزایش قیمت در شرایطی اتفاق افتاد که بازار ارز نیز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و سیاسی قرار داشت. دلار در روز افزایش قیمت بنزین یعنی در ۲۲ آذر ۱۴۰۴ در محدوده ۱۲۸ هزار تومان قرار داشت و پس از آن وارد یک روند صعودی شد و در ادامه در خرداد ۱۴۰۵ به ۱۸۱ هزار تومان رسید و رشد ۴۱ درصدی را تجربه کرد.

با این حال، همانند تجربه سال ۱۳۹۸، نمی‌توان جهش بازار ارز را صرفاً به افزایش قیمت بنزین نسبت داد. شرایط سیاسی، تحولات منطقه‌ای و جنگ ۱۲ روزه، در کنار تحریم‌ها و افزایش انتظارات تورمی، از عوامل مهم اثرگذار بر بازار ارز در این دوره بودند.

هر بار بنزین گران شد، دلار چه واکنشی نشان داد؟

تجربه دوره‌های گذشته نشان می‌دهد که نمی‌توان برای افزایش قیمت بنزین یک اثر ثابت و مشخص بر نرخ دلار در نظر گرفت. در برخی دوره‌ها، افزایش قیمت بنزین با واکنش محدود بازار ارز همراه شده و در برخی مقاطع، این سیاست در کنار سایر عوامل به تشدید روند صعودی دلار کمک کرده.

در واقع، متغیر اصلی برای بازار ارز، صرفاً قیمت جدید بنزین نیست بلکه مجموعه‌ای از پیامدهای این سیاست اهمیت دارد. اگر افزایش قیمت بنزین موجب رشد هزینه حمل‌ونقل، افزایش قیمت کالاها و خدمات و در نهایت تشدید انتظارات تورمی شود می‌تواند تقاضا برای دارایی‌هایی مانند ارز و طلا را افزایش دهد.

از سوی دیگر، اگر افزایش قیمت بنزین در شرایطی انجام شود که ریسک‌های سیاسی، تحریم‌ها، کسری بودجه و نااطمینانی اقتصادی نیز بالا باشد احتمال واکنش شدیدتر بازار ارز افزایش پیدا می‌کند.

بنابراین، در صورتی که دولت قیمت بنزین را افزایش دهد نمی‌توان تنها بر اساس میزان افزایش قیمت بنزین، نرخ مشخصی برای دلار پیش‌بینی کرد. واکنش بازار بیش از هر چیز به شرایطی بستگی خواهد داشت که این سیاست در آن اجرا می‌شو..

تجربه افزایش قیمت بنزین در سال‌های ۱۳۸۷، ۱۳۸۹، ۱۳۹۳، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۴ یک پیام مشترک دارد: افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی الزاماً باعث جهش نرخ دلار نمی‌شود.

به همین دلیل، اگر دولت در شرایط فعلی به سمت افزایش قابل‌توجه قیمت بنزین حرکت کند اثر آن بر بازار ارز بیش از آنکه به خود نرخ بنزین وابسته باشد به شرایط اقتصادی و سیاسی همزمان با اجرای سیاست بستگی خواهد داشت.